ฮ่อ...ค่ายกอไผ่

เหรียญปราบฮ่อ...เหรียญที่ระลึก ที่รัชกาลที่ 5 แจกเป็นเครื่องราชอิสริยาภรณ์แก่ทหาร ด้านหลังมีคำว่า ปราบฮ่อ 1239-1247-1249

ตัวเลข 4 ตัว 3 แถวนั้น คือจุลศักราช เทียบเป็น พ.ศ. ก็ 2420-2428-2430

ทำไม...เหรียญปราบฮ่อ...จึงต้องระบุตัวเลข 3 ปี...คำตอบ ก็เพราะทหารทำสงครามปราบฮ่อ สามครั้ง

ฮ่อ...เป็นใคร...ส.พลายน้อย อธิบายย่อๆไว้ในสารานุกรม ประวัติศาสตร์ไทย...เดิมทีเป็นจีนอยู่แถวยูนนาน เคยมาอยู่แถบภูเขาบริเวณจังหวัดน่าน ภาษาคล้ายพวกเย้า หนังสือก็เหมือนเย้า การแต่งตัว ขนบธรรมเนียมก็คล้ายเย้า

เริ่มนับสงคราม ขุนสามชน ที่พ่อขุนรามคำแหง จารึกไว้ในแผ่นหิน เป็นครั้งที่ 1 พิมาน แจ่มจรัส ผู้เขียนสงครามในประวัติศาสตร์ไทย นับสงครามปราบฮ่อ...เป็นครั้งที่ 72

การรบครั้งแรก พ.ศ.2417 ไทยได้ข่าว ฮ่อเตรียมทัพที่เมืองเชียงคำ จะยกมาทางเวียงจันทน์ ตั้งใจตีเมืองหนองคาย ทางหนึ่ง จะยกไปทาง หัวพันทั้งห้าหัวพันทั้งหก เพื่อตีหลวงพระบาง อีกทางหนึ่ง

รัชกาลที่ 5 โปรดให้พระยามหาอำมาตย์ (ชื่น กัลยาณมิตร) ข้าหลวงซึ่งขึ้นไปสักเลกอยู่ที่มณฑลอุดร และให้พระยานครราชสีมา (เมฆ) ยกไปป้องกันเมืองหนองคาย

ให้เจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง เจ้าพระยาพิชัย (ดิส) เกณฑ์กำลังมณฑลพิษณุโลก ยกไปช่วยป้องกันเมืองหลวงพระบาง...

ผลสงครามปราบฮ่อรอบแรก ฝ่ายไทยชนะ

ในงานเฉลิมพระชนมพรรษา พ.ศ.2419 มี พระราชดำรัสชมเชยทหาร...ความตอนหนึ่งว่า

"ก็แหละการทัพฮ่อ ซึ่งเล่าลือว่าเป็นการใหญ่โตนั้น ก็ได้ความว่า คนพวกนี้เป็นกบฏในเมือง เป็นพวกใหญ่จริง แต่บัดนี้ได้แตกออกเป็นพวกเป็นเหล่า มิได้เป็นกองทัพใหญ่เหมือนแต่ก่อน กองทัพฝ่ายเราจึงทำได้โดยง่าย แต่ถึงกระนั้น การทำศึกในบ้านเมืองเรา ก็เว้นว่างมานาน มามีเหตุเกิดขึ้นก็เป็นที่ลำบากอยู่"

พ.ศ.2426 พวกฮ่อยกมารุกรานเมืองหลวงพระบางอีก โปรดให้พระยาพิชัย (มิ่ง) พระยาสุโขทัย (ครุธ) คุมกำลังไปช่วยก่อน แล้วให้พระยาราชวรานุกูล (เอก บุญยรัตนพันธุ์) เป็นแม่ทัพยกตามไป ฮ่อได้ข่าวก็ถอยหนีไปปักหลักสู้ที่ค่ายทุ่งเชียงคำ ซึ่งมีแนวกอไผ่แน่นหนาเป็นป้อมปราการ

ฝ่ายไทยตามไปถึง ก็ยิงปืนใหญ่เข้าใส่ แต่กระสุนก็ติดกอไผ่ ทำอะไรพวกฮ่อไม่ได้

พระยาราชวรานุกูล ขัดใจยกกำลังบุกเข้าไปถูกฮ่อยิงด้วยปืนใหญ่เข้าที่ขาบาดเจ็บสาหัส รุกคืบหน้าไม่ได้ ก็ได้แต่ล้อมค่ายเอาไว้สองเดือน ฮ่อเริ่มอดอาหารบาดเจ็บล้มตาย แต่ยังไม่ยอมแพ้

สุดท้าย ฝ่ายไทยทนลูกอึดของฮ่อไม่ไหว จำเลิกทัพกลับมาเอง

พ.ศ.2430 ฮ่อก่อเหตุที่เมืองหลวงพระ-บางอีก ขณะนั้นไทยเพิ่งตั้งกรมทหารแบบใหม่ โปรดให้พันเอกพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ยกกำลังไปทางเมืองพวน ให้พันเอกเจ้าหมื่นไวยวรนาถ (เจิม แสงชูโต) ยกไปทางเมืองหัวพันทั้งห้าหัวพันทั้งหก

ด้วยอาวุธแบบใหม่ จากกำลังทหารแบบใหม่ คราวนี้ฝ่ายไทยตีฝ่าปราการกอไผ่ เอาชนะพวกฮ่อได้โดยสิ้นเชิง โปรดให้นำเชลยฮ่อเข้ามาไว้ในกรุงเทพฯ เป็นจำนวนมาก

ทรงแต่งตั้งพันเอกเจ้าหมื่นไวยวรนาถ (เจิม แสงชูโต) ให้เป็นพลตรีพระยาสุรศักดิ์มนตรี และพระราชทานรางวัลแก่แม่ทัพนายกองโดยทั่วกัน เหรียญปราบฮ่อ เหรียญที่ระลึกที่มีค่านิยมแพงมากในวันนี้ ก็ได้พระราชทานกันในคราวนั้นเอง.